เมื่อพื้นที่ คนเป็นถูกผสานเข้ากับพื้นที่คนตาย จากเมรุวัดสระเทศ ตึง ศาลากลางบ้าน ชุมชนบ้านบาตร

ปกติเมื่อคิดถึงย่านบ้านบาตร - วัดสระเกศ บ่อยครั้งเรามักจะคุ้นเคยกับชื่อ ประตูผี ย่านชุมชนคนทำบาตร หรือแม้กระทั่งย่านค้าไม้รอบวัดสระเกศ แต่รู้กันไหมว่าอีกด้านหนึ่ง อดีตบริเวณย่านนี้ มีเรื่องเล่า ตำนานของผู้คน ที่เกี่ยวข้องกับพระสงฆ์ทรงสมณศักดิ์อันลื่อชื่อรูปหนึ่งของสังคมไทย ที่เล่ากันว่าท่านเคยมายังพื้นที่ป่าช้าและชุมชนละแวกบ้านบาตร - วัดสระเกศ  พระสงฆ์รูปนั้นก็คือ “สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) แห่งวัดระฆังโฆษิตารามวรมหาวิหาร แห่งย่านวังหลัง เหตุใดพระสงฆ์รูปนี้ถึงเดินทางมายังพื้นที่แห่งนี้  มีความสำคัญอย่างไรกับการมาของพระคุณเจ้า พวกเราจะมาไขปริศนาดังกล่าวกัน

1. เรื่องเล่า ตำนาน การเดินทางไปเทศน์ ของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) 

ในละแวะย่านวัดสระเกศ - บ้านบาตร

ความสำคัญของป่าช้าวัดสระเกศ เป็นพื้นที่เผาศพที่สัมพันธ์กับตำแหน่งการนำศพออกจากประตูและกำแพงเมืองพระนครในตำแหน่งที่เรียกว่า “ประตูผี” (ประตูสำราญราษฎร์) โดยผู้ที่สามารถเผาศพด้วยเมรุปูนได้นั้นมักเป็นบรรดาเจ้านาย ที่มีฐานันดรศักดิ์ไม่สูงเท่ากับเจ้านายที่มีสิทธิ์เหมือนอย่างพระเมรุกลางทุ่งสนามหลวง ส่วนสามัญชนคนธรรมดาจะเผาศพบนเชิงตะกอนที่อยู่ในบริเวณเดียวกันต่างหาก  ปัจจุบันพื้นที่ป่าช้า - เมรุวัดสระเกศ คือที่ตั้งของโรงเรียนช่างไม้วัดสระเกศหรือวิทยาลัยสารพัดช่าง พระนคร 

ไม่ไกลกันมีแหล่งทำโลงศพอย่างชุมชนวัดสระเกศที่ยังคงสืบทอดการทำโลงศพ ของกลุ่มจีนไหหลำ(บริเวณตรอกเซี่ยงไฮ้)  อันเกี่ยวเนื่องกับพื้นที่บริเวณดังกล่าวเป็นพื้นที่เผาศพ ทั้งยังเป็นแหล่งค้าไม้ อู่ซุงที่สำคัญมาตั้งแต่อดีต

ด้วยทำเลที่ตั้งของชุมชนบ้านบาตร ตั้งอยู่บริเวณทางทิศใต้ของเมรุปูน - ป่าช้าวัดสระเกศ (ปัจจุบันได้เปลี่ยนลำคลองเล็ก ๆ (มักเรียกคลองที่แตกต่างกันว่า คลองบ้านบาตร, คูเมรุวัดสระเกศ, คลองป่าช้าวัดสระเกศ, คลองอู่ซุง, คลองอู่ซุงหลวง) เชื่อมระหว่างคลองโอ่งอ่าง(คลองสะพานหัน) ไหลผ่านระหว่างบ้านบาตรกับพื้นที่เมรุวัดสระเกศไปจนถึงสระกระจับ (ภายหลังคือบริเวณการประปาในปัจจุบัน) จึงทำให้บ้านบาตรมีความสัมพันธ์กับตำแหน่งที่ตั้งของป่าช้าและเมรุปูนวัดสระเกศ ที่นำมาสู่ตำนาน - เรื่องเล่า ของการเดินทางมาธุดงค์เพื่อปลงซากศพของบรพระสงฆ์มีชื่ออย่าง “สมเด็จพระพุฒาจารย์(โต พรหมรังสี) พระผู้มีชื่อเสียงโด่งดังรูปหนึ่งของสังคมไทย

2. สืบเสาะ : การเดินไปเทศน์ของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี)  ละแวกย่านวัดสระเกศ - บ้านบาตร

สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) เป็นหนึ่งในพระอริยสงฆ์ที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดรูปหนึ่งของสังคมไทย ทั้งตำนานการปราบผีแม่นาคพระโขนง พระเครื่องอันลือชื่ออย่างพระสมเด็จ คาถาชินบัญชรอันลือชื่อ  การสร้าง “พระโต” ในที่ต่าง ๆ  บทบาทสำคัญคือท่านเป็นเจ้าอาวาสอยู่ที่วัดระฆังโฆษิตาราม ย่านวังหลัง ฝั่งธนบุรี  ท่านเกิดที่ท่าเรือ(จังหวัดพระนครศรีอยุธยา) มีชีวิตอยู่ในสมัยรัชกาลที่ 1 - รัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2331 - 2415) สิริอายุรวม  84 ปี 64 พรรษา 

ครั้งหนึ่งชาวบ้านเล่าว่าพระคุณเจ้าได้มาปักกลดและเทศนาธรรมในพื้นที่ป่าช้าวัดสระเกศและชุมชนบ้านบาตร เนื่องด้วยบริเวณนี้เป็นพื้นที่ที่เหมาะสำหรับเจริญอสุภกรรมฐาน ซากศพ(การปลงสังเวช) ขณะเดียวกันพระสงฆ์ในพระนคร มักนิยมมาปลงอสุภกรรมฐานกันที่ป่าช้าวัดสระเกศ เนื่องด้วยพื้นที่มีความเหมาะสมและอยู่ไม่ไกลจากพื้นที่ภายในพระนครมากนัก

ขณะเดียวกัน ท่านได้เดินทางไปเทศน์ยังสถานที่ต่าง ๆ โดยเฉพาะทางฝั่งตะวันออกจองพระนคร ทั้งละแวกย่านบางขุนพรหม วัดจักรวรรดิราชาวาส(วัดสามปลื้ม) ศาลากลางบ้านตรอกเจ๊สัวเนียม และบริเวณย่านวัดสระเกศ - บ้านบาตร  ด้วยบ้านบาตรตั้งอยู่ใกล้กับป่าช้าวัดสระเกศ เหมาะกับการวิปัสสนากรรมฐาน ตลอดจนการสร้างขวัญกำลังใจให้กับชุมชนที่อยู่ใกล้พื้นที่ป่าช้า ที่ต้องเผชิญกับซากศพ ที่อุจาด เผชิญกับกลิ่นการเผาศพ และฝูงแร้งที่บินว่อนอยู่เหนือป่าช้าวัดสระเกศกับชุมชนบ้านบาตร จึงเป็นภาพที่ดูไม่งามนัก

ด้านหนึ่งสันนิษฐานการมาเทศน์ของพระคุณเจ้าในย่านนี้ น่าจะสัมพันธ์กับบรรดาพระสงฆ์และกลุ่มชาวลาวที่อาศัยอยู่ทางฟากตะวันออกของพระนคร ตั้งแต่บริเวณย่านบางขุนพรหม สืบเนื่องไปจนถึงบริเวณย่านวัดจักรวรรดิราชาวาส(สามปลื้ม)  ขณะเดียวกันพระคุณเจ้ายังได้เป็นอุปัชฌาย์บวชให้กับนาค “กรุด” ณ วัดสามปลื้มให้กับ โยมบิดาของสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ(อยู่) อดีตเจ้าอาวาสองค์สำคัญของวัดสระเกศฯ อีกด้วย

ดูเหมือนว่าตำนานการมาเทศน์และปลงสังขารของสมเด็จพระพุฒาจารย์(โต) ย่านวัดสระเกศ - บ้านบาตร จะสอดรับกับบันทึกของพระยาทิพยโกษา(สอน โสหะนันทน์)

ที่บันทึกความตอนหนึ่งไว้ว่า “ส่วนสมเด็จพระพุฒาจารย์(โต) ตั้งแต่ปลดภาระการวัดการสอนให้หม่อมเจ้าพระพุทธบาทปีลันทน์แล้ว ส่วนตัวท่านก็ไปตามสบาย กับรีบทำพระพิมพ์ ดูให้คนโขลกปูนเพชร และนั่งพิมพ์ไป บางทีไปเยี่ยมป่าช้าวัดสระเกศ เช้าก็บิณฑบาตร ได้อะไรก็ฉันไปพลาง…” 

3. ปริศนารูปหล่อสมเด็จพระพุฒาจารย์(โต พรหมรังสี) 

น้อยคนนักจะรู้ว่าภายในวัดสระเกศ ยังมีรูปเหมือนของสมเด็จพระพุฒาจารย์(โต) คือ รูปหล่อของพระคุณเจ้าในท่าถือคัมภีร์ใบลาน(บ้างเรียกว่า “ท่าสอนกรรมฐาน”  บ้างเรียกว่า “ท่าจับยามสามตา”)  ที่ประดิษฐานอยู่ ณ “ศาลาจารุนิธิ พ.ศ. 2480”  ทางขึ้นบรมบรรพต วัดสระเกศ มาจนถึงปัจจุบัน 

เชื่อกันว่ารูปหล่อของพระคุณเจ้า บรรดาศิษยานุศิษย์และผู้เคารพนับถือได้หล่อขึ้นหลังพระคุณเจ้ามรณภาพ บางกระแสเชื่อว่าหล่อขึ้นขณะพระคุณเจ้ายังมีชีวิตอยู่ ซึ่งเป็นข้อถกเถียงกันว่ารูปหล่อดังกล่าวครั้งหนึ่งอาจประดิษฐาน ณ ศาลากลางบ้านของบ้านบาตร  อีกด้านเชื่อกันว่า เดิมรูปหล่อประดิษฐานอยู่ ณ ศาลากรรมฐานในป่าช้าวัดสระเกศ ก่อนจะถูกรื้อศาลาดังกล่าวแล้วนำมาประดิษฐานภายในวัดขึ้นภายหลัง

คงปฏิเสธไม่ได้ว่า ชีวิตของผู้คนในย่านบ้านบาตร - วัดสระเกศ มีความสัมพันธ์กับพื้นที่ของประตูผี ป่าช้า เมรุปูน เรื่องเล่า ตำนาน การมาของสมเด็จพระพุฒาจารย์(โต พรหมรังสี) สะท้อนให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่าง "โลกของคนเป็น มาสู่ โลกของคนตาย" แม้ว่าปัจจุบันภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองจะแปรเปลี่ยนไป โดยเฉพาะระบบความเชื่อ ความศรัทธา และคุณค่าของเรื่องเล่า ตำนานในชุมชน ยังคงเป็นพลังที่สืบเนื่อง ไม่ได้หายไปไหน

ดังในตอนต่อไป พบกับ ตอน “ศาลากลางบ้าน- ศาลาโรงธรรม - ศาลาฟังเทศน์  : พื้นที่ชีวิต พื้นที่จิตวิญญาณ บ้านบาตร” ทำไมชาวชุมชนบ้านบาตรถึงยังคงรักษาศาลาดังกล่าวไว้เป็นอย่างดี มีประเพณี วิถีชีวิตอะไรบ้างที่เกี่ยวข้องกับศาลาบ้านบาตรแห่งนี้

ค้นคว้า และ เรียบเรียง :  อิทธิกร ทองแกมแก้ว

ภาพออกแบบการสื่อสาร  : ชยพล สิทธิกรวรกุล

.

บรรณานุกรม

หอจดหมายเหตุแห่งชาติ

หจช. 37M/69. สมเด็จพระพุฒาจารย์(โต พรหมรังสี).

หจช. 37M/92 สมเด็จพระพุฒาจารย์(โต พรหมรังสี).

หจช.ภ.002- 2 - 4 เมรุวัดสระเกศ.

FB Page : คลังพุทธศาสนาเมรุปูนวัดสระเกศ. ภาพจากหอสมุดแห่งชาติฝรั่งเศส.

FB Page : silpa-mag.com อ้างอิงจาก ส. พลายน้อย. (2555). แม่น้ำลำคลอง. กรุงเทพฯ : มติชน.

skd-online. PH.SAS.1353 วัดสระเกศ.

FB Page: Urban Ally.

หนังสือ

Edward Van Roy.. ก่อร่างเป็นบางกอก. กรุงเทพฯ : มติชน. 2565.

อนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ นางส้มจีน ทิพโกษา (โลหนันทน์) .มงคลการพิมพ์.

พระครูกัลยาณานุกูล (เฮง) (2512). ประวัติสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต). โรงพิมพ์กฤษณปกรณ์.

สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต), 2331-2415 (2466). หนังสือ เทศน์ 12 นักษัตร์. โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร.

จัสติน โธมัส แมคคาเนียล (เขียน).. ผีอาลัยรักกับพระนักเวทย์. อิลลูมิเนชันส์. 2567.

ทิพโกษา (สอน). (2528). ประวัติสมเด็จพระพุฒาจารย์ ฯ . แผนกการพิมพ์ ห้างหุ้นส่วนจำกัดเกษมสุวรรณ

สื่อออนไลน์

ชาตรี ประกิตนนทการ. เมรุปูน-เมรุวัดไตรมิตร ฯ เข้าถึงใน matichon เข้าถึงเมื่อ 30 กันยายน 2568.

นริศ จรัสจรรยาวงศ์. กัณฑ์เทศน์ 12 นักษัตร ฯ  เข้าถึงใน https://www.the101.world/somdej-to-nakasat-12/ เข้าถึงเมื่อ 29 มกราคม 2569.

สัมภาษณ์ 

คุณกฤษณา แสงไชย. อายุ 74 ปี, สัมภาษณ์ ณ ชุมชนบ้านบาตร, 30 กันยายน 2568.

คุณวรชาติ สุขประเสริฐ. อายุ 50 ปี, สัมภาษณ์ ณ ชุมชนบ้านบาตร, 28 กันยายน 2568.

คุณสุปราณี เสือศรีเสริม. อายุ 73 ปี, สัมภาษณ์ ณ ชุมชนบ้านบาตร, 8 พฤษภาคม 2567.

พระราชกิจจาภรณ์(เทอด ญาณวชิโร) ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร, สัมภาษณ์ วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร, 19 กันยายน 2568.

ข้อมูลภาพ

ภาพจิตรกรรมจากวัดโสมนัสวิหาร ถ่ายเมื่อปี 2567.

ภาพจิตรกรรมจากวัดอุโปสถาราม จ.อุทัยธานี ถ่ายเมื่อปี 2568.

#USLbangkok #Oncewas #บ้านบาตร #community #bkk #CulturalHeritage